تمرین داستانسازی در 6 قدم؛ از یک شیء ساده تا یک ماجرای عجیب
تا به حال به این فکر کردهای که اگر خودکار روی میزت میتوانست خاطرات آدمها را بنویسد، چه اتفاقی میافتاد؟
یا اگر یک لیوان معمولی فقط تصویر آینده صاحبش را نشان میداد، چه داستانی از دل آن بیرون میآمد؟
در داستاننویسی، همیشه لازم نیست با یک اتفاق بزرگ، یک قهرمان عجیب یا یک دنیای جادویی شروع کنیم. گاهی یک شیء کاملاً معمولی میتواند نقطه شروع یک ماجرای شگفتانگیز باشد.
راز ماجرا در خود شیء نیست؛ در قانونی است که برای آن تعریف میکنیم.
به این روش میتوانیم بگوییم: داستانسازی از طریق یک قانون غیرعادی.
یعنی یک شیء آشنا انتخاب میکنیم، یک ویژگی غیرمنتظره به آن میدهیم و بعد تصور میکنیم اگر این ویژگی وارد زندگی یک انسان شود، چه دردسرها، رازها و انتخابهایی به وجود میآورد.
بیایید این مسیر را در شش قدم تجربه کنیم.
قدم اول: یک شیء معمولی انتخاب کن
اولین قدم، انتخاب یک شیء است؛ اما نه لزوماً یک شیء عجیب یا ارزشمند.
به اطرافت نگاه کن. چه چیزی میبینی که هر روز از کنارش عبور میکنی؟
– یک کلید قدیمی
– یک لیوان ترکخورده
– یک جوراب گمشده
– یک پاککن کوچک
– یک بلیط اتوبوس
– یک ساعت ازکارافتاده
– یک آینه کوچک
چرا اشیای معمولی انتخابهای خوبی هستند؟
چون مخاطب آنها را میشناسد و میتواند بهراحتی با دنیای داستان ارتباط برقرار کند. وقتی یک اتفاق عجیب برای چیزی کاملاً آشنا رخ میدهد، تضاد میان واقعیت و خیال، حس کنجکاوی ایجاد میکند.
نکته داستاننویسی: هرچه شیء در نگاه اول معمولیتر باشد، ویژگی غیرعادی آن میتواند تأثیرگذارتر شود.
مثلاً یک قاشق معمولی که ناگهان شروع به حرف زدن کند، جالب است؛ اما قاشقی که فقط در حضور یک آدم دروغگو تغییر رنگ میدهد، مرموزتر است.
قدم دوم: یک قانون غیرعادی برای شیء بساز
حالا وقت آن است که تخیلت را به کار بیندازی.
از خودت بپرس:
«این شیء چه کاری میتواند انجام دهد که از یک شیء معمولی انتظار نداریم؟»
در این مرحله باید برای شیء یک قانون تازه تعریف کنی.
قانون غیرعادی یعنی ویژگی مشخصی که در دنیای داستان واقعی و معتبر است، حتی اگر در دنیای واقعی امکانپذیر نباشد.
مثلاً:
– کلید، هر دری را باز نمیکند؛ فقط دری را باز میکند که هنوز ساخته نشده است.
– لیوان، بهجای آب، آخرین جملهای را نشان میدهد که صاحبش دروغ گفته است.
– ساعت، زمان را نشان نمیدهد؛ لحظهای را نشان میدهد که کسی قرار است تصمیم مهمی بگیرد.
– پاککن، خاطرات را پاک میکند، نه نوشتهها را.
– بلیط اتوبوس، صاحبش را به مکانی میبرد که سالها پیش از آن فرار کرده است.
اما یک نکته مهم وجود دارد:
قانون باید مشخص باشد. اگر شیء بتواند هر کاری انجام دهد، داستان قدرت و جذابیت خودش را از دست میدهد.
مثلاً بهجای اینکه بگوییم «این کلید جادویی است»، بهتر است بگوییم:
«این کلید فقط یک بار میتواند دری را باز کند که صاحبش از دیدن پشت آن میترسد.»
محدودیت، تخیل را جذابتر میکند.
قدم سوم: قانون عجیب را به یک مشکل تبدیل کن
اینجا یکی از مهمترین قسمتهای داستانسازی آغاز میشود.
داشتن یک شیء عجیب بهتنهایی داستان نمیسازد. داستان زمانی شکل میگیرد که ویژگی عجیب آن برای شخصیت دردسر ایجاد کند.
به این مشکل در داستاننویسی «کشمکش» میگوییم.
کشمکش یعنی مانعی که شخصیت را از رسیدن به خواستهاش بازمیدارد و او را مجبور به تلاش و تصمیمگیری میکند.
مثلاً فرض کن:
کلید تو فقط یک بار میچرخد و بعد برای همیشه از کار میافتد.
در نگاه اول این قانون ساده به نظر میرسد؛ اما حالا تصور کن شخصیت داستان سه در بسته پیش روی خودش دارد و نمیداند کدامیک را باید باز کند.
یک انتخاب اشتباه ممکن است همهچیز را تغییر دهد.
یا فرض کن:
لیوانی داری که هر بار در آن آب میریزی، چهره کسی را نشان میدهد که قرار است به زودی ناپدید شود. مشکل از جایی آغاز میشود که شخصیت، چهره بهترین ذوستش را در لیوان میبیند.
یادت باشد: ویژگی عجیب، جرقه داستان است؛ اما دردسری که از آن به وجود میآید، داستان را به حرکت درمیآورد.
قدم چهارم: یک شخصیت وارد ماجرا کن
حالا باید کسی را وارد داستان کنیم که با این شیء عجیب روبهرو شود. اما هر شخصیتی برای داستان مناسب نیست. شخصیت باید چیزی بخواهدغ چیزی که برایش مهم باشد. ممکن است دنبال پاسخ یک سؤال باشد، بخواهد کسی را نجات دهد، رازی را کشف کند یا اشتباهی از گذشته را جبران کند.
مثلا:
رها دختری است که سالهاست از ناپدید شدن برادرش بیخبر مانده است. یک روز کلیدی قدیمی پیدا میکند که فقط یک بار میچرخد و دری را باز میکند که هنوز ساخته نشده است. رها نمیداند پشت ان در چه چیزی انتظارش را میکشد؛ اما امیدوار است سرنخی از برادرش را پیدا کند.
حالا داستان یک شخصیت دارد، یک خواسته دارد و یک شیء مرموز.
برای قویتر شدن شخصیت این سه سؤال را از خودت بپر
شخصیت من چه چیزی میخواهد؟
چرا رسیدن به آن برایش مهم است؟
اگر شکست بخورد، چه چیزی را از دست میدهد؟
هرچه خواسته شخصیت مهمتر و خطر شکست بزرگتر باشد، مخاطب بیشتر با او همراه میشود.
قدم پنجم: یک انتخاب سخت بساز
داستان زمانی سخت میشود که شخصیت نتواند به راحتی بهترین راه را انتخاب کند. او باید میان دو خواسته، دو ترس یا دو موقعیت دشوار تصمیم بگیرد. به چنین موقعیتی دوراهی داستانی میگوییم.
مثلا رها بالاخره به دری میرسد که کلید مرموز میتواند ان را باز کند. اما درست پیش از چرخاندن کلید، دو صدا میشنود. از پست در اول، صدای برادرش را میشنود. از پشت در دوم، صدای کودکی را که درخواست کمک میکند. کلید فقط یک بار کار میکند.
حالا رها باید انتخاب کند:
برادرش را پیدا کند یا کودکی ناشناس را نجات دهد؟
این انتخاب داستان را از یک اتفاق عجیب به یک ماجرای احساسی تبدیل میکند.
چرا؟
چون مخاطب دیگر منتظر کشف راز کلید نیست؛ میخواهد بداند رها چه تصمیمی میگیرد و این تصمیم چه عاقبتی خواهد داشت.
یک اصل مهم: انتخاب سخت زمانی تاثیرگذار است که هر دو گزینه برای شخصیت اهمیت داشته باشند و هر انتخاب، هزینهای داشته باشند.
چرا؟
قدم ششم: پایان را با یک تغییر ببند
در پایان داستان بهتر است چیزی تغییر کرده باشد. این تغییر میتواند در شخصیت، رابطه او با دیگران یا حتی معنایی باشد که آن شیء در ذهن مخاطب پیدا میکند.
برای مثال:
رها تصمیم میگیرد کلید را در قفل بچرخاند. در باز نمیشود. اما ناکهان صدای خودش را از پشت در میشنود:
«بالاخره رسیدی.»
رها عقب میروئ.
صدایی دوباره میگوید:« من سالهاست منتظرم تا تو این در را باز کنی.»
در این پ
حالا تصور کن شخصیت میخواهد خاطره تلخی را فراموش کند؛ اما نمیداند با تغییر آن خاطره، چه چیز دیگری را از دست خواهد داد.
به این سه سؤال پاسخ بده:
– شخصیت چه خاطرهای را میخواهد تغییر دهد؟
– چه اتفاق غیرمنتظرهای رخ میدهد؟
– در نهایت چه تصمیمی میگیرد؟
میتوانی پاسخهایت را در قالب یک داستان سه تا پنج جملهای بنویسی.
—
# تمرین پایانی: از یک شیء، داستان خودت را بساز!
حالا نوبت توست.
به اطرافت نگاه کن و یکی از اشیای نزدیکت را انتخاب کن.
برای ساختن داستان، جملههای زیر را کامل کن:
۱. شیء من:
یک شیء معمولی که انتخاب کردهام، … است.
۲. قانون عجیب آن:
این شیء میتواند … .
۳. محدودیت آن:
اما فقط وقتی که … .
۴. دردسری که ایجاد میکند:
یک روز شخصیت داستان متوجه میشود که … .
۵. انتخاب سخت:
حالا او مجبور است بین … و … یکی را انتخاب کند.
۶. پایان:
در پایان، اتفاقی میافتد که …
### چالش ویژه!
حالا تلاش کن با استفاده از پاسخهایت، یک داستان کوتاه ۱۵۰ تا ۲۰۰ کلمهای بنویسی.
فقط یک شرط وجود دارد:
در داستانت نباید مستقیماً توضیح بدهی که شیء چقدر عجیب یا جادویی است؛ بگذار اتفاقاتی که رخ میدهند، این موضوع را به مخاطب نشان دهند.
—
## یک سؤال برای ذهن خلاق تو!
اگر قرار بود همین حالا یک شیء معمولی را به شخصیت اصلی یک داستان مرموز تبدیل کنی، چه چیزی را انتخاب میکردی؟
یک کلید؟ یک آینه؟ یک خودکار؟ یا شاید یک جوراب گمشده؟
گاهی عجیبترین داستانها از معمولیترین چیزها شروع میشوند.
پس به اطرافت نگاه کن؛ شاید داستان بعدی تو همین حالا روی میزت نشسته باشد!
### چند پیشنهاد برای جذابتر شدن مقاله در پیج یا وبسایت
به نظرم سه ویژگی میتواند این مقاله را از یک آموزش معمولی متمایز کند:
1\. مثال دنبالهدار: در تمام شش قدم، داستان رها و کلید مرموز را دنبال کردیم. این کار باعث میشود مخاطب روند شکلگیری یک داستان را بهصورت عملی ببیند.
2\. بازی در میانه و پایان مقاله: مخاطب فقط دریافتکننده اطلاعات نیست؛ در طول مقاله هم فرصت خلاقیت پیدا میکند.
3\. چالش کوتاه و قابل اشتراکگذاری: میتوانی از مخاطبان بخواهی داستان ۱۵۰ کلمهای خودشان را بنویسند و در بخش نظرات منتشر کنند.
یک پیشنهاد دیگر: برای جذابیت بصری مقاله، میتوانیم آن را به یک مجموعه اسلاید اینستاگرامی تبدیل کنیم؛ با یک تصویر مرموز از اشیای معمولی، شش قدم آموزشی و یک اسلاید پایانی برای بازی و تمرین.
